اندیشه سیاسی سلفی ها و دشواری های پیش روی آنها؛
ساعت ۱:٤٢ ‎ب.ظ روز جمعه ۱٧ آذر ،۱۳٩۱   کلمات کلیدی: سلفی گری

حزب النور به عنوان مهم ترین ارگان سیاسی سلفی های مصر در دو انتخابات پارلمانی و ریاست جمهوری مصر، در غیاب احزاب ملی گرا و لیبرال سکولار، خوش درخشید و نشان داد که شبکه هوداران پیچیده و گسترده ای دارد.


این است که سلفی های مصر چگونه و به چه دلایلی به این مرتبه رسیده اند و نظام اندیشه ای یا نگرشی آنها چیست و مهم تر اینکه آیا آنان همچنان به پیشرفت در تصاحب مناصب سیاسی ادامه خواهند داد؟ روش نوشتار حاضر برای پاسخ دادن به این مسأله، تفسیر متون (اعم از بیانیه ها و اندیشه ها) در کنار استناد به وقایع عینی است. پاسخ فرضی مان هم این است که مفاهیم ششگانه مسلط در اندیشه سیاسی سلفی ها (احیای خلافت، انتخابات به مثابه جدال حق و باطل، غریبه بودن اقلیت قبطی در مصر و ضرورت تمکین قطبی ها، نقش ضرورت فرودست در امر سیاسی، تبار الحادی و شرک آلود – سکولاریسم، دین مادی (Material religion) یا بازار دین و بالاخره رویارویی ذاتی ادیان و مذاهب)، مفاهیمی زمان پریش (Anachronistic) و نابهنگام هستند و همین نابهنگامی، سلفی ها را نه جریانی فراگیر که جریانی عمدتا جهادی خواهد کرد. آنچه در پی می آید، پردازش و آزمون این فرضیه (و احتمالا تأیید آن) است.

 

اندیشه سیاسی سلفی ها
نقطه عزیمت سلفی های مصر برای سامان دهی به بی نظمی موجود، طرد شدن ارزش های الاهی (نظیر خداپرستی، برپایی مناسک دینی، دستگیری از مستمندان، احسان و...) و جایگزینی آن با خداگریزی، رواج تفریح های ناسالم، ثروت اندوزی، خودخواهی و امثال آن است. آنان به جای نفی ظریف به هجو آشکار ارزش های مدرن نظیر برابری، فردگرایی، آزادی بیان و انتخابات می پردازند و برای تحقق نیات خود، حتی به اقدامات خشونت بار هم متوسل می شوند. از این رو مهم ترین بی نظمی و مسأله از دید آنان، ترک پیشینه سلف صالح و جایگزینی بشر به جای خدا و خلف صالح (سنت نبوی و خلفای چهارگانه) او بوده است. بنابراین در اولین گام، مسأله و بحرانی که در نگاه سلفی های مصر اهمیت و اولویت دارد، عبارت است از زوال، کرامت و اهمیت مسلمانان مصر. در گام دوم، سلفی ها در مقام ریشه یابی آن مسأله (زوال کرامت و اهمیت مسلمانان مصر) به جست وجوی دلایل حدوث این بحران پرداخته اند. نگاهی به اظهارات رهبران حزب النور، الاصاله و فضیلت مصر که عموما سلفی هستند، نشان می دهد که زوال کرامت و اهمیت مسلمانان مصر معلول چهار مؤلفه اساسی زیر است:
  تکریم مدرنیسم و تحقیر سنت (به ویژه سنت سلف صالح)
  سیطره سکولاریسم (گرایش های این جهانی) و طرد شریعت (به مثابه قانون معاش و معاد)
  ناسیونالیسم قومی و پشت کردن به قابلیت های امت اسلامی (به ویژه اهل تسنن و باز مخصوصا فقه حنبلی)
 برخورد انفعالی با قاعده نفی سبیل (پذیرش استیلا و استعمار غیرمسلمانان)
سلفی های مصر مانند سلفی های پاکستان، یمن و عربستان سعودی با تمرکز بر علل فوق، قواعد تجویزی ویژه ای را طرح و حمایت می کنند که اصلی ترین آنها عبارتند از:
  تکریم سنت و ارزش های سنتی مانند خلافت، امت، مناسک سنتی و...
  تلقی شریعت به عنوان رکن قانونگذاری و قضاوت و تقدم حکم خدا بر حکم عقل
  احیای امت اسلام در مقابل ملت مسیح و یهود
  اقدام تهاجمی علیه قدرت های مسلط نظیر ایالات متحده و رژیم صهیونیستی

 

   پتانسیل های سلفی ها در بسیج هواداران
یکی از نکات مبهم در جامعه شناسی مصر کنونی، پایگاه اجتماعی سلفی ها، دلایل اقبال یک چهارم رأی دهندگان مصر به کارنامه و برنامه های نامزدهای سلفی است. خاورمیانه عموما بر مقولاتی چون تدابیر حمایتی سلفی ها از فقرا، کمک های عربستان سعودی و سرمایه داران حاشیه خلیج فارس، شبکه مساجد خصوصی سلفی ها و نفرت بخش مهمی از مصری ها از سیاست های حقارت بار حسنی مبارک اشاره می کنند و آن عوامل را دلایل اصلی استقبال حدود 25 درصد رأی دهندگان از سلفی ها می شمارند.
اما به نظر می آید عوامل فوق بیشتر علامتند تا علت و دلایل اصلی برآمدن حزب النور را باید در مسائل فکری جست وجو کرد برای اینکه نظام ترجیحات در رفتار سیاسی، غالبا متأثر از نظام باورها و برداشت های مسلط است. بر این اساس، مهم ترین عوامل فکری که به عنوان پتانسیل سلفی ها در بسیج و تجهیز هواداران عمل کرده اند، عبارتند از:


   عطش انتقام به جای عمل سیاسی دوراندیشانه
درست از فردای تسلیم شدن مبارک در فوریه سال 2011، میلیون ها مصری – ازجمله میلیون ها سلفی گرا - به حکم غلبه شور انقلابی به عکس العمل روی آوردند تا سرنگونی نظام پیشین را قطعی کنند. رهبران سلفی هم با استفاده از آن شور به اضافه فقر فکری – اقتصادی مردم، بهشت برین را به توده آکنده از عطش انتقام وعده داده و رأی آنها را ربودند. شهروندان رأی دهنده مصری به لحاظ روانی و نهادی واقعا بلوغ لازم را برای تشخیص راه صواب نداشتند و پاشنه آشیل دموکراسی هم همین است که اتفاقا ارزش های احتمالی انقلاب را به زوال می برد. انتخاب درست در اصل دو پایه دارد که عبارتند از آگاهی و آزادی.
در دنیای مدرن، نماد آگاهی رسانه است و نماد آزادی، حزب. در غیاب رسانه های متنوع و احزاب مستقل، انتخاب دموکراتیک بی معناست و نتیجه انتخابات به اصطلاح آزاد یا انتخاب از سر انتقام، ممکن است به مراتب از اقتدارگرایی پیشین زیان بارتر باشد. متأسفانه در عموم انقلاب های عربی بلافاصله انتخابات پرشور برگزار می شود و جناح پیروز در آن انتخابات اقدام به تدوین و تصویب قانون اساسی می کند.  


   گذشته گرایی غیرواقعی و آینده گرایی فراواقعی
 برای مللی که در دوران مدرن تحقیر و به حاشیه رانده شده اند، هیچ چیزی جذاب تر و بسیج کننده تر از گذشته نیست. مخصوصا که رقیب این رانده شدگان عملا و به صورت مداوم آنها را تحقیر کرده باشد. مدت مدیدی است که اعراب تحقیر می شوند. این تحقیر شاید برای ساکنان امارات متحده عربی که عمر سیاسی شان به نیم قرن هم نمی رسد، گرانبار نباشد اما برای مصری ها این گونه نیست. آنان به تبار دراز آهنگ ملی و پیشینه دینی – تمدنی خود فخر می ورزیدند اما اکنون مجبور شده اند با مسدود ساختن مرزهای غزه، خویشان و هم کیشان خود را دست بسته تقدیم کماندوهای رژیم صهیونیستی کنند. وقتی رادیکال های آمریکا و اروپا عملا گفتند اسلام بد است، مسلمانان را نسبت به دین اسلام سخت شیفته کردند. آدمیان ذاتا این گونه اند. وقتی کسی فرزند یا فرهنگ ما را طرد و تحقیر می کند، بی درنگ و عمیقا به فرهنگ خودمان علاقه مند می شویم. حاضریم آن فرزند تحقیر شده را حتی اگر عقب مانده و گیج هم باشد، در آغوش بگیریم و به تحقیرکننده آن بشوریم. سلفی ها – و نه اخوانی ها – در چنین فضایی به انتخابات وارد شدند. آنان با تقدیس خلافت اسلامی، شریعت و شکوه مصریان، آینده ای لبریز از دوستی و کرامت و وفور را وعده داده و با استفاده از امتیاز اولین انتخاب (چون تاکنون سلفی ها و اخوان المسلمین پیروز نبوده اند تا کارنامه خود را نشان دهند) رأی عده ای را به خود جلب کردند. 


   ساخت عمودی و سلسله مراتبی رفتار سیاسی

یکی از خصیصه های دموکراسی های پیشرفته، استقلال ترجیحات افراد است. به طوری که اعضای یک خانواده به احزاب متفاوت و متعارضی رأی می دهند و انتخاب مستقل هر رأی دهنده به نوعی رسمیت می یابد. در دموکراسی محدود و بلوغ نیافته مصر، رفتار رأی دهندگان سلفی گرا علاوه بر اینکه معطوف به انتقام از بیگانگان و هواداران مبارک و نوعی عکس العمل شورمندانه بود، ساخت عمودی هم داشت؛ یعنی مرشدهای میانی سلفی به شبکه هواداران خود توصیه می کردند که به چه گروهی رأی بدهند. جوانانی که به حزب النور رأی داده و در تظاهرات میدان التحریر، تصاویر بن لادن را حمل می کردند، در اصل کوچکترین اطلاع دقیقی از ماهیت و پیشینه حرکت بن لادن ندارند. در غیاب نهادهای سیاسی مستقل، رسانه های متنوع و تجربه دموکراتیک، افراد و گروه های مرجع نقش مهمی در تنظیم ترجیحات افراد دارند. از لحاظ ساخت عمومی و سلسله مراتبی، سلفی ها موفق شدند از پراکندگی آرای هواداران خود جلوگیری کنند اما این اتفاق در مورد جوانان شش آوریل به عنوان اولین طراحان تجمع التحریر رخ نداد. برای اینکه آنان عموما گسیخته بودند و ساخت افقی داشتند تا سلسله مراتبی. در ساختارهای سلسله مراتبی و عمودی عموما پاسخ ها به پرسش های گوناگون مشترک است اما در ساختارهای افقی، پرسش مشترک است اما پاسخ های آن بغایت متفاوت است.

 

   دشواری های پیش روی سلفی ها
در حال حاضر در کشور مصر که تحت حکمرانی اخوان المسلمین است، شاهد سه اسلام هستیم؛ اسلام جهادی، اسلام اجتماعی و اسلام سیاسی. اسلام جهادی همواره در پی تنبیه مخالفان خارجی و داخلی شریعت است. اسلام اجتماعی به نشر تدریجی و مسالمت آمیز احکام شرع در قاعده جامعه می پردازد و اسلام سیاسی با تصاحب مناصب قدرت و فرصت های گوناگون سیاسی، اقتصادی و اجتماعی در داخل و خارج مصر، مسؤول و متصدی برپایی احکام دین است و این اراده و برنامه از رأس حکومت تا عمق جامعه جریان می یابد. سلفی ها از سوی اخوان المسلمین به صورت محترمانه ای از مصادر سیاسی اساسی کنار زده شده اند. آنان رقیب بالفعل هم ندارند تا بخروشند و جهاد کنند. حمله به سفارت آمریکا در پی انتشار فیلمی توهین آمیز به ساحت نبی اکرم(ص) – در همین راستا قابل درک است. اسلام جهادی، در اصل در نظام های دموکراتیک خلع سلاح می شود و نقش خود را به نهادهای رسمی محول می کند.


متصدی اصلی اسلام سیاسی مصر نیز اخوان المسلمین است و حزب النور به عنوان ارگان سلفی گرای مصر با وجود هواداران قابل توجه، از دایره قدرت سیاسی مصر برکنار است. آنان خود را برای انتخابات آتی مصر مهیا می کنند و این پرسش بر اذهان زیادی مطرح است که وزن سیاسی سلفی ها در انتخابات آتی چقدر است؟ پاسخ این پرسش در چارچوب فرضیه این مقاله به این ترتیب است که اولا اقبال سیاسی سلفی ها ضعیف است. برای اینکه آنان در زمانه ای برآمده اند که گفتمان غالب و برحق آن برابری شهروندان، حق رأی همگان، آزادی بیان و فضیلت گفت وگو است نه جزیه دادن اقلیت یا مبارزه حق و باطل در فعالیت انتخابات یا حمایت علنی از ترور و تروریسم. ثانیا فعالیت جهادی سلفی ها و اقدامات پوپولیستی آنها در شرایطی جذاب است که یا کشور در دستان یک دیکتاتور (مانند مبارک) باشد یا کشور مزبور اشغال شود یا به ارزش های دینی – ملی آن توهین شود. در حال حاضر بسیاری از موانع برطرف شده است، به جای مبارک، حزبی کاملا اسلامی حکومت می کند، مصر کشوری مستقل و محترم در منطقه و جهان است، در چنین شرایطی سلفی ها در مصر دو راه در پیش دارند: عدول از گفتمان جهادی یا تداوم حرکت جهادی. عدول از گفتمان جهادی، سلفی ها را به صف اخوان المسلمین ضمیمه خواهد کرد و تداوم حرکت جهادی (مانند هواداری از گفتمان بن لادن و برپایی خلافت) آنها را طرد خواهد کرد. هنر سیاسی مستلزم شناخت منطق و مناطق قدرت است و کارنامه و برنامه سلفی ها نشان می دهد که هنر سیاسی بسیار اندکی دارند.


 





درباره
علی موسوی

شهید سید مرتضی آوینى:شهادت زیباست،امامثل مرد پای بیرق انقلاب ایستادن از آنهم زیباترست.خون دادن برای خمینی زیباست،اماخون دل خوردن برای خامنه ای ازآنهم زیباترست/ (این وبلاگی است برای تمام امت حزب الله و به هیچ تشکلی وابسته نمی باشد)

مطالب پيشين
آرشيو مطالب
صفحات مجزا
لوگوی دوستان
ابزار و قالب وبلاگ
کاربردی
ابر برچسب ها
حزب الله (٢٢۸)  ,  تروریسم (٢٠۱)  ,  امریکا (۱٩۳)  ,  سلفی گری (۱٥٦)  ,  اسرائیل (۱٤٩)  ,  شیعه (۱٤۳)  ,  اصلاح طلبان (۱۳٢)  ,  شهید (۸٤)  ,  سوریه (٤۸)  ,  خراسان جنوبی (۳٢)  ,  نفرت (٢٦)  ,  انگلیس (۱٩)  ,  خلیج فارس (۱٩)  ,  فرهنگی (۱٢)  ,  ایران (٩)  ,  اصولگرا (۸)  ,  احمق (۸)  ,  ظهور (٧)  ,  ترکیه (٦)  ,  امام خامنه ای (٦)  ,  وهابیت (۳)  ,  احمدی نژاد (۳)  ,  فلسطین (٢)  ,  هاشمی (٢)  ,  روحانی (٢)  ,  یمن (٢)  ,  کشتار حجاج (٢)  ,  تلگرام (۱)  ,  انصارالله (۱)  ,  عبدالملک الحوثی (۱)  ,  آیت الله خز علی (۱)  ,  سایت نظامی (۱)  ,  علی محقی (۱)  ,  روسیه + سوریه (۱)  ,  آل سعود-منا (۱)  ,  حجت الاسلام عمارلو (۱)  ,  تحصن+مجلس (۱)  ,  محکومیت+حمایت (۱)  ,  برجام کج (۱)  ,  منصوبان بیت (۱)  ,  سوال سیاسی + شرعی (۱)  ,  مادر عروس!!! (۱)  ,  دولت وام خور (۱)  ,  جعل خبر (۱)  ,  سعودی (۱)  ,  روز قدس (۱)  ,  رژه (۱)  ,  اژه ای (۱)  ,  جهادی (۱)  ,  قضاییه (۱)  ,  فرماندهان ارتش (۱)  ,  کفر نعمت (۱)  ,  انحرافی (۱)  ,  پارچین (۱)  ,  معاون فرهنگی (۱)  ,  بی شرف (۱)  ,  خط قرمز (۱)  ,  سیب زمینی (۱)  ,  آیت الله مکارم شیرازی (۱)  ,  مرعشی (۱)  ,  هاله نور (۱)  ,  توافق هسته ای (۱)  ,  زیبا کلام (۱)  ,  اخلاق سیاسی (۱)  ,  سازمان ملل (۱)  ,  تغییرات (۱)  ,  کانال (۱)  ,  تناقض (۱)  ,  اربعین (۱)  ,  سخنرانی (۱)  ,  بازدید (۱)  ,  جنگ (۱)  ,  ولایت (۱)  ,  سکوت (۱)  ,  آمریکا (۱)  ,  نماز (۱)  ,  سید حسن نصرالله (۱)  ,  لبنان (۱)  ,  حج (۱)  ,  ویزا (۱)  ,  جانبازان (۱)  ,  آل سعود (۱)  ,  شورای مرکزی (۱)  ,